خراپ هه‌ڵسوكه‌وتكردن له‌گه‌ڵ منداڵ

Child abuse

 د. ئه‌فرام محمد حسن / پسپۆري نه‌خۆشي ده‌رونى و راوێژكاري په‌روه‌رده‌يي و خێزانى

 

ئه‌مه‌ يه‌كێكه‌ له‌بابه‌ته‌ گرنگه‌كان كه‌زۆربه‌ى سه‌رچاوه‌ زانستيه‌كان بايه‌خێكى گه‌وره‌ي ده‌ده‌نێ و له‌ڕۆژگاري ئه‌مڕۆدا به‌يه‌كێك له‌بابه‌ته‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كان داده‌نرێت.

خراپ هه‌ڵسوكه‌وت كردن به‌گه‌لێك شێوه‌ ده‌بێت:

  • ده‌ستدرێژي جه‌سته‌يي.
  • ده‌ستدرێژى سێكسي.
  • خراپ هه‌ڵسوكه‌وتى سۆزداري.
  • پشتگوێ خستنى جه‌سته‌ي.
  • دواكه‌وتى گه‌شه‌ كه‌هۆكه‌ي ئه‌ندامى (جه‌سته‌يي) نه‌بێت.

 

ئه‌و نيشانانه‌ى كه‌ئاماژه‌ به‌خشن به‌ده‌ستدرێژي جه‌سته‌يى:

  • برينداري يان سوتاوي دووباره‌ ببێته‌وه‌و بێ پاساو بێت واته‌ هۆكاره‌كه‌ى روون نه‌بێت.
  • ڕاڤه‌ي نادروست بۆ برينداري و سوتان و زيانى جه‌سته‌يى.
  • چاره‌سه‌ر نه‌كردن يان دواكه‌وتن له‌چاره‌سه‌ر به‌بێ پاساو.
  • زۆر سزادانى جه‌سته‌يى.
  • ترسان له‌گه‌ڕاندنه‌وه‌ بۆ ماڵ.
  • توندوتيژى به‌رامبه‌ر ده‌وروبه‌ر (كه‌هۆكارێكي ده‌روني نه‌بێت).

 

ئه‌و نيشانانه‌ى كه‌ئاماژه‌ به‌خشن بۆ پشتگوێ خستني جه‌سته‌يى:

  • برسێتى به‌رده‌وام.
  • بايه‌خ نه‌دان به‌پاكوخاوێني و پۆشاك.
  • دواكه‌وتن و نه‌هاتن بۆ خوێندنگه‌.
  • چاره‌سه‌رنه‌كردني له‌كاتى نه‌خۆشيدا.
  • كه‌مي رێزگرتنى خود و لاوازى په‌يوه‌ندى له‌گه‌ڵ هاوته‌مه‌نه‌كانى.

 

ئه‌و نيشانانه‌ى كه‌ئاماژه‌ به‌خشن به‌دواكه‌وتنى گه‌شه‌ كه‌هۆكه‌ي جه‌سته‌يى نيه‌:

  • دواكه‌وتنێكي ئاشكراي گه‌شه‌.
  • كه‌مي كێش.
  • ڕوتانه‌وه‌ى قژ.
  • لاوازى پته‌وى ماسولكه‌و گرفتى پێست.

ئه‌و نيشانانه‌ى كه‌ئاماژه‌ به‌خشن به‌پشتكوێ خستني سۆزداري:

  • ڕێز نه‌گرتنى خود يان كه‌م ڕێزي به‌رامبه‌ر به‌خۆي.
  • گرفتى له‌ناكاوى ئاخاوتن.
  • كه‌مبونه‌وه‌يه‌كى ئاشكرا له‌هۆشپێدان يان به‌ئاگايي.
  • پێنه‌گه‌شتنى لايه‌نى كۆمه‌لآيه‌تى و سۆزداري.
  • زيان گه‌ياندن (ڕاكردن)
  • ئه‌و په‌ڕي توندوتيژى يان پشت به‌ستن به‌كه‌سانى تر.

 

ئه‌و نيشانانه‌ى ئاماژه‌ به‌خشن به‌ده‌ستدرێژى سێكسي:

  • نه‌بونى باوه‌ڕ به‌و كه‌سانه‌ى ته‌مه‌نيان له‌خۆي زياتره‌ يان زۆر هه‌ڵسوكه‌وت و كراوه‌يي له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا.
  • ترس له‌كه‌سانێكي تايبه‌ت.
  • دابڕان له‌ڕووى كۆمه‌لآيه‌تيه‌وه‌ يان حه‌ز به‌ته‌نهايي كردن يان كه‌سانێكى ناوه‌كين.
  • په‌شێويه‌كانى خه‌و وه‌كو ترسان له‌نوستن به‌ته‌نهايي، خه‌وي ناخۆش يان مۆته‌كه‌ (دێوه‌زمه‌)، خۆته‌ڕكردن، ترسان له‌تاريكى و له‌كاتى نوستندا ده‌بێت ژووره‌كه‌ رووناك بێت.
  • دوودڵي يان ڕازى نه‌بوونى به‌شداري كردن له‌و چالاكيانه‌ى پێويستى به‌وه‌يه‌ خۆي بگۆرێت. (پۆشاكه‌كانى بگۆرێت).
  • خراپ به‌كارهێناني ده‌رمان يان ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان.
  • ئاره‌زويه‌كى نائاسايي سه‌باره‌ت به‌كۆئه‌ندامي زاوزێي مرۆڤ يان ئاژه‌لأ.
  • ترسان له‌خۆشتن يان ژووري داخراو.
  • ترسان له‌پشكنيني پزيشكي به‌تايبه‌تى ئه‌گه‌رپێويست به‌وه‌ بكات پۆشاكه‌كانى هه‌ڵبداته‌وه‌ يان لايبه‌رێت.
  • سووربونه‌وه‌ يان شين بونه‌وه‌ى كۆم، خوێن به‌ربوون له‌دامێن يان كۆم، هه‌وكردنى كۆئه‌ندامي ميز، ئازار له‌كاتى ميزكردندا يان پيسايى كردندا، ناڕه‌حه‌تى له‌رۆشتندا يان له‌دانيشتندا و هه‌ستكردن به‌ئازار، ڕه‌نگ بوونى پۆشاكه‌كانى ژێره‌وه‌.
  • سكبوون.

 

هۆكاره‌كانى خراپ ڕه‌فتاركردن له‌گه‌ڵ منداڵ:

  1. خوێندنه‌وه‌ى جياوازى كۆمه‌ڵگاكان: هه‌ندێك كۆمه‌ڵگه‌ به‌مافى باوان و مامۆستايانى ده‌زانێت كه‌سزاى منداڵه‌كانيان بده‌ن، به‌رامبه‌ر به‌م كاره‌ هيچ سزايه‌كى ياسايي يان ته‌نانه‌ت سه‌رزه‌نشتكردنێكى كۆمه‌لآيه‌تى نيه‌ بگره‌ هه‌ندێكجار ده‌ستخۆشي ده‌كرێت له‌و باوكه‌ى له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانى ره‌قه‌و سزايان ده‌دات.
  2. شكستهێنان له‌پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌ و پێگه‌ياندنى منداڵدا: دياره‌ ئه‌مه‌ش به‌پله‌ى يه‌كه‌م ئه‌ركى باوانه‌ و دواتر ئه‌ركى دايه‌نگا و باخچه‌و قوتابخانه‌يه‌ تاكو تاكێكى دروست په‌روه‌رده‌ بكه‌ن.
  3. نه‌بوونى تواناى زاڵبوون به‌سه‌ر توڕه‌بووندا: زۆرجار باوان يان كه‌سانى گه‌وره‌ له‌ماڵدا له‌كاتى ده‌ربرينى توڕه‌يه‌كانيان سزا و ئازاري منداڵ ده‌ده‌ن به‌گه‌لێك شێوه‌ ڕه‌نگه‌ منداڵه‌كه‌ هۆكاري توڕه‌ييه‌كه‌ نه‌بێت به‌لآم له‌به‌ر لاوازى و كه‌م ده‌سته‌لآتى ده‌بێته‌ يه‌كه‌م قوربانى توڕه‌ييه‌كه‌.
  4. نه‌بوونى چاره‌سه‌ر و جێگره‌وه‌ى تر بۆ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌.
  5. نه‌بوونى تواناى رابه‌ري كردن (مامۆستا و دايك و باوك). مه‌رج نيه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌رووى بايۆلۆجيه‌وه‌ توانى منداڵ بخاته‌وه‌ بتوانێت ببێته‌ دايك يان باوك، ڕاستيه‌كه‌ى زۆر كه‌ميان ده‌توانن ئه‌و ئه‌ركه‌ بگرنه‌ ئه‌ستۆ. نكوڵي له‌وه‌ش ناكرێت هه‌ركه‌سێك توانى منداڵ فێري خوێندن و نوسين بكات نابێته‌ مامۆستا چونكه‌ پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌كرن له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ ته‌نها له‌خوێندن و نوسيندا قه‌تيس بكرێت.
  6. بوونى حاڵه‌تى ده‌رونى و هۆشمه‌ندى وه‌كو تێكچونى كه‌سێتى و سكيزۆفرينيا و دله‌راوكآ: ئه‌گه‌ر يه‌كێك له‌باوان، يه‌كێك يان زياتر له‌م حاڵه‌تانه‌ى هه‌بێت ئه‌گه‌ري توندوتيژى به‌رامبه‌ر منداڵه‌كانى زياتره‌.
  7. فشارى توند و ته‌نگه‌ژه‌ى ده‌رونى و گرفتي كۆمه‌لآيه‌تى (گرفتى سۆزداري خێزانى، نه‌گونجان،….) و كێشه‌ى ئابورى (بێكاري و له‌ده‌ستدانى كار و خراپي باري ئابوري….). ئه‌مانه‌ هه‌موويان هۆكارن بۆ سه‌رهه‌ڵدانى توندوتيژى.
  8. ئالوده‌بوون به‌ئه‌لكهول و مادده‌ هۆشبه‌ره‌كانى تر، ئاشكرايه‌ ئالوده‌بوانى ئه‌لكحول زۆر زياتر له‌كه‌سانى تر توندوتيژن به‌رامبه‌ر هاوسه‌ر و منداڵه‌كانيان.

 

چاره‌سه‌ر:

زوو ده‌ستنيشانكردن و نهێني پارێزي و هه‌ڵسه‌نگاندن و پشكنيني منداڵ له‌رووى جه‌سته‌يي و ده‌روني و فكري و گه‌شه‌كردني سێكسي و سۆزداريه‌وه‌.

هه‌ڵسه‌نگاندى ئه‌وه‌ي ئايا كه‌سانى تر له‌خێزانه‌كه‌دا يان له‌و ناوه‌نده‌ ئه‌گه‌ري هه‌مان مه‌ترسيان هه‌يه‌. ئايا ئه‌م باره‌ پێويستى به‌ئاگاداركردنه‌وه‌ى پۆليس هه‌يه‌.

له‌سه‌رجه‌م قۆناغه‌كانى چاره‌سه‌ركرندا به‌شداري پێكردنى باوان يان ئه‌و كه‌سه‌ى سه‌رپه‌رشتى قوربانيه‌كه‌ ده‌كات.

توێژه‌ري كۆمه‌لآيه‌تى و چاره‌سازى ده‌رونى رۆڵي گه‌وره‌ و گرنگيان هه‌يه‌ له‌پرۆسه‌ى چاره‌سه‌ركرندا.

له‌سه‌رو ئه‌مانه‌وه‌ له‌هه‌مووى گرنگتر منداڵه‌كه‌ يان قوربانيه‌كه‌ پێويستى به‌چيه‌.

 

كاريگه‌ري له‌سه‌ر ئاينده‌ى تاك:

  • كاركردنه‌ سه‌ر گه‌شه‌ى منداڵ له‌رووى سۆزداري و سێكسيه‌وه‌.
  • په‌ككه‌وتنى سێكسي.
  • تێكچوونى خواردن يان نه‌خواردنى ده‌ماري.
  • تێكچوونى خه‌و: بێخه‌وى، خه‌وى ناخۆش، خه‌وى پچرپچر، ترس له‌سه‌ره‌تاى نوستندا.
  • ئالوده‌بوون له‌سه‌ر ئه‌لكهول و مادده‌ هۆشبه‌ره‌كانى تر له‌به‌ر زياتر له‌هۆيه‌ك گرنگترينيان هاوه‌ڵى كه‌سانى له‌خۆي گه‌وره‌تر و ڕاكردن له‌رابرودى تالأ به‌لآم به‌م ڕاكردنه‌ نادروسته‌ حاڵه‌ته‌كه‌ خراپتر ده‌بێت.
  • ئه‌گه‌ري زياتري توشبوون به‌نه‌خۆشييه‌ درونيه‌كان وه‌كو خه‌مۆكى، دڵه‌ڕاوكآ، ترس، په‌شێوى فشاري پاش زه‌بر، ڕه‌فتارى توندوتيژ.
  • لادانى سێكسي.
  • زيان به‌خۆ گه‌ياندن و خۆكوژى.
  • له‌داهاتوودا ئه‌ويش خراپ ڕه‌فتار ده‌كاته‌وه‌ له‌گه‌ڵ مندالآن.
  • كێشه‌ى ته‌ندروستى له‌كۆئه‌ندامى زاوزێ.

 

 

بابەتی هاوشێوە