نه‌خواردنى ده‌ماري

Anorexia nervosa

 د.ئه‌فرام محمد حسن

پسپۆري نه‌خۆشي ده‌رونى و راوێژكاري خێزانى و په‌روه‌رده‌يى.

بڕێكى به‌رچاو له‌هه‌رزه‌كاران به‌تايبه‌تى كچان له‌جه‌سته‌ى خۆيان ڕازي نين زۆرجار حه‌ز به‌وه‌ ده‌كه‌ن كێشيان كه‌م بێت. بۆيه‌ په‌يڕه‌وى سستمێكى خواردنى تايبه‌ت ده‌كه‌ن بۆ دابه‌زاندى كێش له‌كاتێكدا ده‌شێت كێشي له‌شيان نه‌ك زۆر نه‌بێت به‌ڵكو له‌خوار ئاساييه‌وه‌ بێت.

ده‌ست نيشانكردن:

  • ترسي به‌رده‌وام له‌قه‌ڵه‌وى كه‌به‌دابه‌زاندى كێش ئه‌و ترسه‌ كه‌م ناكات.
  • دابه‌زاندى كێش بۆ كه‌متر له‌ (15%) ى كێشي گونجاو بۆ ئه‌و تاكه‌ به‌پێي ته‌مه‌ن و بالآ.
  • ڕوونه‌دانى سێ سوڕي مانگانه‌ به‌دواى يه‌كدا.
  • به‌وه‌ جياده‌كرێنه‌وه‌ كه‌چالاكيان زۆره‌ و خۆ ماندووده‌كه‌ن به‌ئاماده‌كرنى خۆراك به‌لآم له‌كاتى خواردندا كه‌م ده‌خۆن و نكوڵى له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌برسيان بێت زياتر بايه‌خ به‌خوێندن ده‌ده‌ن.
  • ده‌كرێن به‌دوو گروپه‌وه‌، گروپي يه‌كه‌م خواردن كه‌م ده‌خۆن بۆ دابه‌زاندى كێش واته‌ خۆيان ده‌پارێزن له‌چه‌وري و شيرينيه‌كان ئه‌مه‌ش نزيكه‌ي له‌ (60%) ى حاڵه‌ته‌كان ده‌بێت، گروپي دووه‌م خواردن زۆرده‌خۆن به‌تايبه‌تى له‌ئاهه‌نگ و بۆنه‌كاندا پاشان به‌ڕێگه‌ى دروست يان نادروست كێشي خۆيان داده‌به‌زێنن [ ڕێگه‌ى دروست وه‌ك وه‌رزش كردن، نادروست وه‌كو خۆ رشاندنه‌وه‌، به‌كارهێنانى حه‌بي سكچوون، حۆقنه‌كردن] ئه‌م گروپه‌ش له‌ (40%) حاڵه‌ته‌كان پێكدێنن.
  • به‌هۆي ئه‌م سستمى نه‌خواردنه‌وه‌ يان خواردن و به‌هه‌ڵه‌ دابه‌زاندنى كێش تاك توشي گه‌لێك گرفت ده‌بێت:
  • كلۆربوونى ددانه‌كان.
  • كۆئه‌ندامى سوڕان: دابه‌زينى فشاري خوێن، تێكچونى لێدانى دڵ، كه‌مبونه‌وه‌ى لێدانى دڵ، بچوكبونه‌وه‌ى قه‌باره‌ى دڵ، بچوكبونه‌وه‌ى سكۆله‌ى چه‌پي دڵ و گرفت له‌زمانه‌ى دوانى دڵدا.
  • كۆئه‌ندامى هه‌رس: دره‌نگ به‌تاڵبونه‌وه‌ى گه‌ده‌، پوكانه‌وه‌ى گه‌ده‌، قه‌بزى.
  • كوێره‌ رژێنه‌كان و زينده‌چالاكيى:
  • دواكه‌وتنى باڵغ بوون.
  • وه‌ستانى گه‌شه‌.
  • نه‌مانى سوڕي مانگانه‌.
  • پوكانه‌وه‌ى مه‌مك.
  • دابه‌زينى پله‌ى گه‌رماى له‌ش.
  • كه‌مى ئاستي سۆديۆم، پۆتاسيۆم، شه‌كر.
  • گۆڕانكاري له‌كاري رژێنى په‌ريزاده‌ [ غوده‌ى ده‌ره‌قي ].
  • گورچيله‌: به‌ردى گورچيله‌.
  • پێست: وشكبونى پێست، لاوازى موو و روتانه‌وه‌ى قژ، بوونى مووي لاوازى هاوشێوه‌ى مووى كۆرپه‌ى تازه‌ له‌دايك بوو.
  • كۆئه‌ندامى ده‌مار: پوكانه‌وه‌ى هه‌ندێك خانه‌ى مێشك كه‌ناوده‌برێت به‌درۆزنه‌ پوكانه‌وه‌ پاش گه‌ڕاندنه‌وه‌ بۆ خواردن ئه‌و خانانه‌ ده‌گه‌رێنه‌وه‌ ئاستي جارانيان، نه‌خۆشي له‌چێوه‌ ده‌ماره‌كاندا.
  • خوێن: كه‌م خوێنى، كه‌مبونه‌وه‌ى خڕۆكه‌ سپيه‌كان.
  • پوكانه‌وه‌ى ئێسك و ماسولكه‌كان.

 

به‌پێ مانوه‌ڵي ده‌ستنيشانكردن و ئاماركردنى نه‌خۆشييه‌ ده‌رونيه‌كان چاپي پێنجه‌م ئه‌م نه‌خۆشييه‌ پۆڵين ده‌كرێت بۆ 4 جۆر:

  • ئاسان: ئه‌گه‌ر بارسته‌ى جه‌سته‌ له‌ 17 زياتر بێت.
  • مامناوه‌ند: ئه‌گه‌ر بارسته‌ى جه‌سته‌ له‌ نێوان 16 بۆ 16.99 بێت.
  • توند: ئه‌گه‌ر بارسته‌ى جه‌سته‌ له‌ نێوان 15 – 15.99 بێت.
  • زۆرتوند: ئه‌گه‌ر بارسته‌ى جه‌سته‌ له‌خوار 15 وه‌ بێت.

هۆكاري ئه‌م حاڵه‌ته‌:

  • هۆكاري سايكۆداينه‌ميكى:

هه‌ندێك له‌زانايان واى بۆ ده‌چن هۆكاري ئه‌م نه‌خۆشييه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ترس له‌په‌يوه‌ندى سێكسي و منداڵبوون بۆيه‌ له‌ته‌مه‌نى هه‌رزه‌كاريدا سه‌رهه‌ڵده‌دات و تاك به‌وه‌ى خواردن ناخوات خۆي ده‌پارێزێت له‌باڵغ بوون و كاري سێكسي و منداڵ بوون.

  • هۆكاري ڕه‌فتاري:

هه‌ندێك زاناى تر هۆكاره‌كه‌ ده‌گه‌رێننه‌وه‌ بۆ بوونى په‌يوه‌ندى سلبي له‌نێوان خواردن و كێشي له‌ش، تاك له‌و باوه‌ڕه‌دايه‌ تاكه‌ هۆكاري قه‌ڵه‌وى زۆر خۆريه‌ و تاك له‌مێشكى خۆيدا رقي له‌خواردن ده‌بێته‌وه‌ هه‌ست به‌دڵتێكه‌ڵهاتن و قێزكردنه‌وه‌ له‌خواردن ده‌كات. ئه‌مه‌ش واي لێده‌كات خواردن نه‌خوات و ژيانى خۆي وا رابهێنێت كه‌خواردن گرنگ نيه‌ و برسي نابێت.

  • كێشه‌ى خێزانى:

زانايان تێبينيان كردووه‌ له‌وانه‌ى ئه‌م حاڵه‌ته‌يان هه‌يه‌ ڕێژه‌يه‌كى زۆريان  كێشه‌ى خێزانيان هه‌يه‌ و له‌خێزاندا گه‌ڵێك كێشه‌ و گرفت هه‌يه‌ چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌ بۆيه‌ منداڵ يان هه‌رزه‌كار به‌م ڕه‌فتاره‌ى سه‌رنجى خێزان ڕاده‌كێشێت بۆ بابه‌تێكى تر دوور له‌كێشه‌ سه‌ره‌كيه‌كه‌.

  • بۆماوه‌:

تێبيني كراوه‌ له‌نێوان دوانه‌ى يه‌ك هێلكه‌دا  (65%) زياتره‌ وه‌ك له‌دوانه‌ى دوو هێلكه‌دا  (32%).

  • فشار:

تێبيني كراوه‌ سه‌ره‌تاي سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌زۆربه‌ى كاته‌كاندا په‌يوه‌ندى هه‌يه‌ به‌بوونى فشار وه‌كو له‌ده‌ست دان (مردنى يه‌كێك له‌ئه‌ندامانى خێزان)، بونى نه‌خۆشييه‌كى مه‌ترسيدار له‌خێزاندا، سه‌رنه‌كه‌وتن له‌كاردا يان له‌خوێندندا.

  • ڕاگه‌ياندن:

يه‌كێكي تر له‌هۆكاره‌ گرنگه‌كان ڕاگه‌ياندنه‌ له‌ڕێگه‌ى نمايشكه‌رانى پۆشاكه‌وه‌ و هه‌ندێك له‌ئه‌ستێره‌كانى ڕاگه‌ياندن و ئه‌كته‌ره‌كان و گۆرانى بێژه‌كان كه‌كێشي له‌شيان زۆر كه‌مه‌ و ده‌چێته‌ قاڵبي په‌شێويه‌ ده‌رونيه‌كان به‌لآم له‌ڕاگه‌ياندندا وا نيشان ده‌درێت كه‌زۆر جوانه‌ و سه‌رنج ڕاكێشه‌ ئه‌مه‌ش وا له‌هه‌رزه‌كار ده‌كات سستمێكى خواردني توند له‌سه‌ر خۆي دابنێت بۆ دابه‌زاندنى كێش تاكو وه‌كو ئه‌وانى لێبێت.

  • رازى نه‌بوون به‌و گۆڕانكاريانه‌ى له‌قۆناغى هه‌رزه‌كاريدا ڕووده‌دات يان توانج لێدان له‌لايه‌ن كه‌سانى تره‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌شێوازى جه‌سته‌ى ئه‌مه‌ش وا ده‌كات تاك به‌ره‌نگاري ئه‌و گۆڕانكاريانه‌ بێته‌وه‌ باشترين رێگه‌ش به‌بۆچونى ئه‌و نه‌خواردنه‌، تاكو جه‌سته‌ى گه‌وره‌ نه‌بێت و گۆڕانكاريه‌ فسيۆلۆژيه‌كانى هه‌رزه‌كاري ڕاگرێت.

ڕێژه‌ى بونى حاڵه‌ته‌كه‌:

هه‌ندێك توێژينه‌وه‌ باس (1/ 200) كه‌س ده‌كات و هه‌ندێك توێژينه‌وه‌ى تازه‌ باس له‌ (1%) ده‌كات و ئه‌گه‌ري بونى حاڵه‌ته‌كه‌ له‌مێينه‌دا (5 – 15) ئه‌وه‌نده‌ي نێره‌. زياتره‌ له‌ته‌مه‌نى هه‌رزه‌كاريدا سه‌رهه‌ڵده‌دات.

 

چاره‌سه‌ر:

خه‌واندنى نه‌خۆش له‌نه‌خۆشخانه‌ ئه‌گه‌ر پێويستى كرد.

په‌يڕه‌وكردنى سسته‌مێكى خواردنى گونجاو تاكو تاك ده‌ست ده‌كاته‌وه‌ به‌خواردن ئه‌گه‌ر خواردن نه‌خوات پێويسته‌ سۆنده‌ى گه‌ده‌ى بۆ دابنرێت.

به‌كارهێنانى ده‌رمانى دژه‌خه‌مۆكي.

چاره‌سه‌ري ده‌رونى له‌ڕێگه‌ى چاره‌سه‌رى تاكه‌كه‌سي به‌تايبه‌تى جۆري هزري و زانياري و خێزانى.

رۆڵى توێژه‌رى ده‌رونى زۆر گرنگه‌و ده‌بێت له‌گه‌ڵ نه‌خۆشدا له‌مه‌ر ئه‌م بابه‌تانه‌ بدوێت:

  • مه‌ترسيه‌كانى كێش كه‌مى و نه‌خواردن.
  • فشاره‌ رۆشنبيريه‌كانى په‌يوه‌ندار به‌كێشى له‌ش و خواردن.
  • په‌يوه‌ست بوون به‌سستمێكى خواردنى دروست و لانه‌دان لێي. هێدى هێدى زيادكردنى بڕو جۆري خۆراك.
  • پلان دانان بۆ گه‌يشتن به‌كێشي ئاسايي.
  • هه‌وڵدان بۆ گۆرينى ئه‌و بيره‌ هه‌لآنه‌ى نه‌خۆش هه‌يه‌تى له‌مه‌ر خواردن و كێشي له‌ش.
  • گفتوگۆكردن له‌مه‌ر بابه‌ته‌ په‌يوه‌نداره‌كان وه‌ك رێزنان له‌خود، خه‌مۆكى، كاروپيشه‌، خێزان و تێروانينيان بۆ نه‌خۆشه‌كه‌، باڵغبوون و سوڕي مانگانه‌. گه‌لێك بابه‌تى تر كه‌ده‌شێت له‌حاڵه‌تێكه‌وه‌ بۆ حاڵه‌تێكى تر برێك جياوازى هه‌بێت.
  • ڕاهێنانى بۆ رێگرتن له‌دووباره‌ نوشست پاش ته‌واوبونى به‌رنامه‌ى چاره‌سه‌ر.

ئاينده‌ى نه‌خۆش

گه‌ر چاره‌سه‌ر نه‌كرێت نزيكه‌ى  له‌ (10% – 15%) يان ده‌مرن.

گه‌ر چاره‌سه‌ري گونجاوى بۆ بكرێت ئاينده‌يان به‌پێي سسته‌مى سێ يه‌ك ده‌بێت (واته‌ سێ يه‌كيان به‌ته‌واوى چاكده‌بنه‌وه‌، سێ يه‌كى تريان نيمچه‌ چاكبونه‌وه‌، و ئه‌وي تريان ده‌بێته‌ حاڵه‌تێكى درێژخايه‌ن).

ئه‌و فاكته‌رانه‌ى ئاينده‌ى تاك خراپ ده‌كه‌ن:

  • ئه‌گه‌رحاڵه‌ته‌كه‌ درێژخايه‌ن بێت.
  • ئه‌گه‌رحاڵه‌ته‌كه‌ له‌ته‌مه‌نێكى دره‌نگتردا ده‌ربكه‌وێت.
  • هاوشان بێت له‌گه‌ڵ نيشانه‌ى بوليميا(واته‌ خۆي برشێنێته‌وه‌ يان ده‌رمانى ڕه‌وانى به‌كاربێنێت)
  • دڵه‌ڕاوكێ كاتێك له‌گه‌ڵ كه‌سانى تردا خواردن بخوات.
  • بڕێكى زۆر له‌كێشى له‌شى له‌ده‌ست دابێت.
  • لاوازى په‌يوه‌ندى باوان يان بوونى كێشه‌ له‌و په‌يوه‌نديه‌دا.
  • ڕه‌گه‌زي نێر.

تێبيني:

  • زۆر گرنگه‌ بۆ كه‌سوكاري نه‌خۆش و پزيشك په‌له‌نه‌كه‌ن به‌وه‌ى بڕێكى زۆر خواردن بده‌نه‌ نه‌خۆش به‌ڵكو ده‌بێت به‌پێي سستمێكى ڕاست و زانستيانه‌ وورده‌ وورده‌ بڕي خۆراكه‌كه‌ زياد بكرێت چونكه‌ وه‌ك له‌پێشه‌وه‌ باسمان كرد ئه‌م كه‌سانه‌ دڵيان بچوك ده‌بێته‌وه‌و لاواز ده‌بێت و زينده‌چالاكيه‌كانى له‌شيان خاوده‌بێت بۆيه‌ ئه‌گه‌ربڕێكى زۆر خواردنيان بدرێتى ده‌شێت دڵيان تواناى كاري پێويستى نه‌بێت توشي گه‌ڵێك گرفتى نوێ ببن.
  • زۆر گرنگه‌ بۆ پزيشك و كه‌سوكاري نه‌خۆش بزانن كه‌خه‌واندنى نه‌خۆش له‌نه‌خۆشخانه‌ جۆرێك نيه‌ له‌سزا به‌ڵكو به‌شێكه‌ له‌چاره‌سه‌ر و ده‌بێت ئه‌م ڕاستيه‌ بگه‌يه‌ننه‌ نه‌خۆش.
  • ئه‌م حاڵه‌ته‌ وه‌ك سه‌رجه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌رونيه‌كانى تر به‌هيچ جۆرێك به‌هه‌ڕه‌شه‌و لێدان چاره‌سه‌ر ناكرێت.

 

 

بابەتی هاوشێوە