په‌شێوى په‌رتبوون

Dissociative disorder

د.ئه‌فرام محمد حسن

پسپۆري نه‌خۆشي ده‌رونى وراوێژكاري خێزانى و په‌روه‌رده‌يي

گرنگترين نيشانه‌كانى په‌شێوى په‌رتبوون بريتيه‌ له‌به‌ئاگابوون، يادگه‌، ناسنامه‌، هه‌ستكردن به‌خودو ده‌وروبه‌ر. ده‌شێت به‌هێواشي يان خێرايي (به‌ماوه‌يه‌كى درێژ يان له‌ماوه‌يه‌كى كورتدا ڕووبدات، ماوه‌كورت يان درێژ خايه‌ن بێت.

له‌سه‌ره‌تادا باسكردن له‌م بابه‌ته‌ له‌لايه‌ن فه‌يله‌سوف و پزيشكى نه‌خۆشييه‌ ده‌رونيه‌كانى (پێري جانێت) كراوه‌، كه‌له‌سه‌ره‌تاى كاره‌كانيدا كاريگه‌ري ئاشكراى فرۆيد و ئه‌دله‌ري له‌سه‌ر بووه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هاوشانى ئه‌م كاره‌ى بايه‌خى به‌نه‌خۆشي هستريا داوه‌.

به‌پێي سه‌رچاوه‌ ئه‌مه‌ريكى و ئه‌وروپيه‌كان برێك جياوازى هه‌يه‌ له‌و نه‌خۆشيانه‌ى له‌ژێر ئه‌م ناونيشانه‌دا پۆلێن ده‌كرێن گرنگترين نه‌خۆشييه‌كان ئه‌مانه‌ن:

  • په‌رتبونى بيرچونه‌وه‌.
  • په‌رتبونى وێلبوون. (وونبوون).
  • په‌شێوى په‌رتبونى ناسنامه‌ (په‌شێوى فره‌كه‌سێتى).
  • په‌شێوى گۆڕان يان نه‌مانى خود.
  • كۆنيشانه‌ى گانسه‌ر.

 

  • په‌رتبونى بيرچونه‌وه‌:

بريتيه‌ له‌بيرنه‌هاتنه‌وه‌ى به‌شێكى گرنگى ڕوداو يان ژيان به‌تايبه‌تى ڕوداوى ترسناك يان مه‌ترسيدار، هه‌ندێكجار تاك به‌ته‌واوى به‌شێك له‌بيره‌وه‌ري منداڵي له‌ده‌ست ده‌دات. هه‌ندێكجار وه‌ك نيشانه‌ى نه‌خۆشي زه‌بري ده‌رونى پاش فشار يان فشاري كورت خايه‌ن ده‌رده‌كه‌وێت.

 

  • په‌رتبونى ويڵبوون:

نه‌خۆش به‌بێ هيچ پێشينه‌يه‌ك نه‌ك ته‌نها په‌شێوى بيركردنه‌وه‌ به‌ڵكو ئه‌و شوێنه‌ جێدێلێت كه‌تێدا ده‌ژي يان نازانێت بۆ كوێ ده‌روات بۆ ماوه‌يه‌ك له‌ژيانى خۆي بێئاگا ده‌بێت پاشان كه‌ده‌گه‌رێته‌وه‌ سه‌ر باري پێشوى ڕوداوه‌كه‌ى بيرناكه‌وێته‌وه‌ و نكوڵي له‌حاڵه‌ته‌كه‌ ده‌كات.

ئه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌گمه‌نه‌ به‌لآم روده‌دات و زۆر گرنگه‌ پزيشك ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌نه‌خۆشي په‌ركه‌م يان ژه‌هراوى بوون به‌هه‌ندێك مژاد جيابكاته‌وه‌.

 

  • په‌شێوى په‌رتبونى ناسنامه‌:

له‌كتێبي پۆلێنكردنى نێوده‌وله‌تى بۆ نه‌خۆشي ئه‌م حاڵه‌ته‌ ناوده‌برێت به‌فره‌ كه‌سێتى.

له‌ماوه‌يه‌كى كه‌مدا نه‌خۆش خاوه‌ن دوو كه‌سێتى جياواز ده‌بێت (دوو ڕه‌فتار، دوو بيره‌وه‌ري، دوو شێوازى كۆمه‌لآيه‌تى…) كه‌سيان له‌وى تر به‌ئاگانيه‌.

ئه‌م حاڵه‌ته‌ هه‌رچه‌نده‌ كه‌مه‌ به‌لآم ناوبه‌ناو ده‌بينرێت و ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ئاستى بايه‌خدانى پزيشك به‌بوونى ئه‌م نه‌خۆشييه‌.

هۆكاري ئه‌م حاڵه‌ته‌ بۆ زه‌بري زۆر توند ده‌گه‌رێته‌وه‌ له‌ژيانى تاكدا هه‌روه‌ها ئه‌و كه‌سانه‌ى زياتر كه‌سانێكى ئيحائين (واته‌ له‌ڕێگه‌ى ئيحائه‌وه‌ ده‌توانرێت كاريان تێبكرێت) ئه‌گه‌ري بوونى ئه‌م حاڵه‌ته‌يان زياتره‌.

 

  • په‌شێوى گۆڕان يان نه‌مانى خود:

تاك هه‌ست به‌گۆڕانكاري له‌خودى خۆيدا ده‌كات به‌وه‌ى خۆي يان به‌شێكى ڕاست نيه‌، گۆراوه‌، بۆته‌ دوو به‌ش و به‌شێكى چاودێري ئه‌وى تر ده‌كات، ئه‌م نه‌خۆشييه‌ زۆر كه‌مه‌ به‌لآم وه‌ك نيشانه‌ى نه‌خۆشييه‌كانى تر ده‌بينرێت.

دوو له‌سه‌ر سێي نه‌خۆشه‌كان مێينه‌ن و زياتر له‌ته‌مه‌نى هه‌رزه‌كاري و سه‌ره‌تايي ته‌مه‌نى پێگه‌شتندا ده‌رده‌كه‌وێت.

وه‌ك باسمان كرد بونى ئه‌م نه‌خۆشييه‌ زۆر كه‌مه‌ بۆيه‌ بۆ ده‌ستنيشانكردنى ده‌بێت سه‌رجه‌م نه‌خۆشييه‌كانى تر وه‌لاوه‌ بنرێت كه‌بونيان نيه‌ پاشان بڕياري بونى ئه‌م نه‌خۆشييه‌ ده‌درێت به‌تايبه‌تى سكيزۆفرينيا، خه‌مۆكى، وه‌سواسي، لاجانگه‌ په‌ركه‌م، په‌شێوى هه‌واڵه‌كراو، دڵه‌ڕاوكێي گشتى.

 

  • كۆنيشانه‌كانى گه‌نسه‌ر: (Ganser syndrome)

ئه‌م حاڵه‌ته‌كه‌ بۆ يه‌كه‌م جار له‌ لايه‌ن پزيشكى ده‌روونى ئه‌ڵمانيه‌وه‌ (سگبێرت جۆزيف ماريا گانسه‌ر 1853 – 1931) وه‌ باس و وه‌سفكراوه‌.

نه‌خۆش چوار نيشانه‌ى سه‌ره‌كى هه‌يه‌:

  • وه‌لآمه‌كانى نزيكه‌ ڕاستن واته‌ كاتێك پرسيارێكى ئاسانى لێده‌كه‌يت ئه‌و وه‌لآمه‌ى ده‌تداته‌وه‌ نزيكه‌ له‌ڕاستيه‌وه‌ بۆنمونه‌ لێي ده‌پرسيت سێ كۆ سێ ده‌كاته‌ چه‌ند له‌وه‌لآمدا ده‌ڵێت حه‌وت.
  • بونى هه‌لوه‌سه‌ له‌هه‌ر جۆرێك بێت.
  • نيشانه‌ى جه‌سته‌يي كه‌هۆكاره‌كه‌ى ده‌رونيه‌.
  • به‌ته‌مبونى (لێلبوونى به‌ئاگايي).

 

چاره‌سه‌ر: سه‌رجه‌م حاڵه‌ته‌كانى سه‌ره‌وه‌ ئه‌گه‌ر نه‌خۆش جگه‌ له‌و حاڵه‌ته‌ى هه‌ر نه‌خۆشييه‌كى ده‌رونى هه‌بێت ده‌بێت چاره‌سه‌ر بكرێت.

به‌كارهێنانى ده‌رمانه‌كانى دژه‌دڵه‌راوكى بۆ ماوه‌يه‌كى كورت له‌هه‌ندێك حاڵه‌تدا به‌سوده‌.

چاره‌سه‌ري ده‌رونى له‌هه‌ندێك حاڵه‌تدا سود به‌نه‌خۆش ده‌گه‌يه‌نێت.

 

بابەتی هاوشێوە