په‌شێوى جه‌سته‌گيري

Somatic disorder

د.ئه‌فرام محمد حسن پسپۆري نه‌خۆشي ده‌رونى و راوێژكاري خێزانى و په‌روه‌رده‌يي

نه‌خۆش هه‌ست به‌ئازار و نيشانه‌ى جه‌سته‌يي ده‌كات به‌بێ ئه‌وه‌ى ڕاڤه‌يه‌كى دروست هه‌بێت بۆ هۆكاري حاڵه‌ته‌كه‌ى، له‌پێش ته‌مه‌نى (30) ساڵيه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات چه‌ند ساڵيك ده‌خايه‌نێت، نه‌خۆش به‌هۆيه‌وه‌ سه‌ردانى گه‌لێك پسپۆري ده‌كات و برێكى زۆر ده‌رمان وه‌رده‌گرێت و پاره‌يه‌كى زۆر سه‌رف ده‌كات به‌بێ ئه‌وه‌ى بگاته‌ ئه‌نجامێك.

به‌پێي مانوه‌لى ده‌ستنيشانكردن و پۆلێنكردنى نه‌خۆشيه‌ ده‌رونيه‌كان چاپي چواره‌م پێويسته‌ تاك ئه‌م تايبه‌تمه‌نديايه‌ى هه‌بێت ئه‌و كاته‌ ده‌توانين بلێين ئه‌م حاڵه‌ته‌ى هه‌يه‌.

  • ئازار له‌چوار شوێنى جه‌سته‌ (سه‌ر، پشت، ناوسك، سنگ، په‌له‌كان، كۆم….) يان له‌كاتى سوڕي مانگانه‌، جووت بوون، ميزكردن.
  • دوو نيشانه‌ى كۆئه‌ندامى هه‌رس: جگه‌ له‌ئازار وه‌كو (سكچوون، هێلنجدان، رشانه‌وه‌، پێنه‌كه‌وتنى هه‌ندێك خواردن…)
  • نيشانه‌يه‌كى سێكس جگه‌ له‌ئازار: وه‌كو (ناڕێكى سوڕي مانگانه‌، كه‌مى يان زۆري خوێن له‌و ماوه‌يه‌دا، گرفتى ره‌پبوون و هاويشتن).
  • نيشانه‌يه‌كى نادروستى كۆئه‌ندامى ده‌مار جگه‌ له‌ئازار: وه‌كو (ناهاوسه‌نگى له‌رۆشتندا، لاوازى په‌له‌كان يان ئيفليجى، دوانه‌بينين، نابينايي، ….)

ده‌بێت ئه‌م نيشانانه‌ى سه‌ره‌وه‌ به‌هۆي نه‌خۆشييه‌كى جه‌سته‌يي يان به‌كارهێنانى ده‌رمانه‌وه‌ دروست نه‌بوبێت.

ئه‌گه‌ر له‌كاتى پشكنيندا نه‌خۆشي جه‌سته‌يي ده‌ركه‌وت نيشانه‌كانى زۆر له‌وه‌ زياترن كه‌له‌و نه‌خۆشييه‌ چاوه‌روان ده‌كرێت.

ئه‌م نيشانانه‌ به‌مه‌به‌ست دروست ناكرێت وه‌كو ئه‌وه‌ى له‌هه‌ندێك حاڵه‌تدا هه‌يه‌.

به‌پێي مانوه‌ڵي ده‌سنيشانكردن و پۆلێنكردنى نه‌خۆشيييه‌ ده‌رونييه‌كان چاپي پێنجه‌م كاتێك به‌ تاكێك ده‌وترێت ئه‌م حاڵه‌ته‌ى هه‌يه‌ كه‌ئه‌م تايبه‌تمه‌نديانه‌ى خواره‌وه‌ى هه‌بێت:

يه‌كێك يان زياتر له‌ نيشانه‌ جه‌سته‌ييه‌ به‌ ئازاره‌كان يان ئه‌وانه‌ى ده‌بنه‌ هۆي گرفتى گه‌وره‌ى كاري رۆژانه‌.

بيره‌كان، هه‌سته‌كانن يان ڕه‌فتاره‌كانى له‌ راده‌به‌ده‌ربێت سه‌باره‌ت به‌ نيشانه‌ جه‌سته‌يي و مه‌ترسيه‌ ته‌ندروستيه‌كانى په‌يوه‌ندار به‌و نيشانه‌يه‌وه‌ كه‌خۆي ده‌بينێته‌وه‌ له‌ يه‌كێك يان زياتر له‌م نيشانانه‌:

  • بيري نه‌گونجاوى به‌رده‌وام ده‌رباره‌ى مه‌ترسي نيشانه‌كان.
  • به‌رده‌وامى ئاستى دڵه‌ڕاوكێي به‌رز ده‌رباره‌ى ته‌ندروستى و نيشانه‌كان.
  • كات و ووزه‌ى زۆر به‌فيرۆده‌دات بۆ ئه‌و نيشانانه‌ و مه‌ترسيه‌ ته‌ندروستيه‌كانى.

هه‌رچه‌نده‌ يه‌ك نيشانه‌ى جه‌سته‌يي مه‌رج نيه‌ به‌به‌رده‌وامى هه‌بێت به‌لآم گرفتى كه‌سه‌كه‌ لايه‌نى كه‌م شه‌ش مانگ ده‌خايه‌نێت.

پۆڵێنكردن:

ئاسان: بوونى ته‌نها يه‌ك نيشانه‌.

مامناوه‌ند: دوو نيشانه‌ يان زياتر.

توند: دوو نيشانه‌ يان زياتر له‌گه‌ڵ سكالاى به‌رده‌وام له‌ شوێنه‌ جياوازه‌كانى جه‌سته‌.

(هه‌رچه‌نده‌ جياوازى هه‌يه‌ له‌نێوان تايبه‌تمه‌نديه‌كانى چاپي چواره‌م و پێنجه‌مدا بۆ ده‌ستنيشانكردنى ئه‌م حاڵه‌ته‌ من هه‌ردوو تايه‌تمه‌نديه‌كه‌م داناوه‌)

رێژه‌ى توشبوون:

نزيكه‌ى  له‌ (1%) ى مێينه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ى هه‌يه‌ به‌پێي وولآتان رێژه‌كه‌ ده‌گۆرێت.

له‌مێينه‌دا زياتره‌ به‌رێژه‌ى 10/1.

له‌وانه‌ى ئاستى خوێنده‌واريان به‌رزه‌ نه‌خۆشييه‌كه‌ كه‌متر ڕووده‌دات.

هۆكار:

بۆماوه‌و ژينگه‌ هه‌ردوكيان كاريگه‌ري خۆيان هه‌يه‌ له‌سه‌رهه‌ڵدانى نه‌خۆشييه‌كه‌.

ماكه‌كانى:

  • پشكنيني ناپێويست و هه‌ندێكجار نه‌شته‌رگه‌ري ناپێويست.
  • سه‌رهه‌ڵدانى كێشه‌ى دارايي و خێزانى.
  • خه‌مۆكى و دڵه‌راوكآ كه‌دوو نه‌خۆشي گرنگن له‌م كه‌سانه‌دا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن.
  • خراپ به‌كارهێنانى ده‌رمان به‌تايبه‌تى ئه‌و هه‌موو ده‌رمانه‌ ناپێويسته‌ى بۆي ده‌نوسرێت له‌لايه‌ن پزيشكه‌وه‌ يان هه‌ندێكجار خۆي ده‌بێته‌ پزيشكى خۆي.
  • بيري خۆكوژي به‌تايبه‌تى له‌وانه‌ى خه‌مۆكى يان به‌كاربه‌ري ماده‌ هۆشبه‌ره‌كانن.
  • گرفتى سێكس و نه‌بوونى ئاره‌زووى سێكس كردن.

 

زۆر گرنگه‌ ئه‌م نه‌خۆشييه‌ له‌نه‌خۆشييه‌ هاوشێوه‌كانى جيابكرێته‌وه‌ و پزيشك په‌له‌نه‌كات له‌بڕيارداندا، به‌تايبه‌تى جيابكرێته‌وه‌ له‌نه‌خۆشي خه‌مۆكى، سكيزۆفرينيا، تۆقين، دڵه‌ڕاوكێي گشتى….

چاره‌سه‌ر:

چاره‌سه‌ري ئه‌م نه‌خۆشييه‌ پزيشك توشي نائومێدبوون ده‌كات وه‌ك له‌وه‌ى گه‌شبينى بداتێ چونكه‌ سروشتى نه‌خۆشييه‌كه‌ پێده‌چێت به‌رده‌وام بێت به‌درێژايي ته‌مه‌ن وه‌ك له‌وه‌ى چاكبونه‌وه‌ به‌خۆيه‌وه‌ ببينێت، بۆيه‌ زۆرجار پزيشك له‌نه‌خۆش په‌ست ده‌بێت يان توڕه‌ ده‌بێت به‌هۆي سوربونى نه‌خۆش له‌داواكردنى پشكنينى زياتر، چاره‌سه‌ري زياتر، جار به‌جار نيشانه‌ى زياتر.

دانانى خشته‌يه‌كى رێكوپێك بۆ بينينى نه‌خۆش به‌پێي ئه‌و خشته‌يه‌، جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌تواناى كاركردن و فشاره‌كانى ژيان وه‌ك بايه‌خدان به‌نيشانه‌كان. توێژينه‌وه‌ نوێيه‌كان ده‌ريان خستوه‌ په‌يره‌وكردنى ئه‌و خشته‌يه‌ كاريگه‌ري گه‌وره‌ى هه‌يه‌ له‌سه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ى سه‌ردانه‌كانى نه‌خۆش بۆ نه‌خۆشخانه‌كانى فرياكه‌وتن و كردنى پشكنينى زۆر و پزيشك گۆرين. له‌كاتى سه‌ردانه‌كاندا ده‌توانرێت چه‌ند پشكنينێكى كه‌م به‌لآم گرنگ بۆ نه‌خۆش ئه‌نجام بدرێت تايبه‌ت به‌نيشانه‌كانى.

ته‌نها سه‌ردانى يه‌ك پزيشك بكات بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى پشكنينه‌ دووباره‌ و چه‌ندباره‌ بووه‌كان و كه‌مكردنه‌وه‌ى به‌كارهێنانى ده‌رمان.

خۆبه‌دوورگرتن له‌نه‌شته‌رگه‌ري ناپێويست ته‌نها له‌به‌ر سوربونى نه‌خۆش به‌وه‌ى بۆ نه‌شته‌رگه‌ري يان ڕه‌نگه‌ هه‌ندێك پزيشك له‌و باوه‌ڕه‌دا بێت به‌م كاره‌ى نه‌خۆشه‌كه‌ چاكده‌بێته‌وه‌و نيشانه‌كانى له‌بيرده‌كات به‌لآم به‌پێچه‌وانه‌وه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ برێكى زۆر له‌ماكه‌كانى نه‌شته‌رگه‌ريه‌كه‌ ده‌كاته‌ نيشانه‌ و ناره‌حه‌تى ده‌كات و هه‌ميشه‌ نه‌شته‌رگه‌ريه‌كه‌ به‌سه‌رنه‌كه‌وتوو وه‌سف ده‌كات. دوور نيه‌ نيشانه‌ تازه‌كانى بۆ نه‌شته‌رگه‌ريه‌كه‌ بگه‌رێنێته‌وه‌.

به‌كارهێنانى كه‌مترين بڕ و جۆري ده‌رمان و زياتر كاتدان به‌ئاخاوتن.

هه‌رچه‌نده‌ نه‌خۆش ده‌شێت هه‌رجاره‌ى بۆ كۆمه‌ڵه‌ نيشانه‌يه‌ك سه‌ردانى پزيشك بكات، پزيشك بێزار بكات به‌لآم ده‌بێت هه‌ميشه‌ بايه‌خ به‌نيشانه‌ تازه‌كان بده‌ن و وه‌ك نه‌خۆشێكى نوێ مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵدا بكه‌ين چونكه‌ بونى ئه‌م نه‌خۆشييه‌ ماناى رونه‌دانى نه‌خۆشي تر نيه‌.

به‌كارهێنانى ده‌رمانى دژه‌خه‌مۆكى به‌تايبه‌تى له‌وانه‌ى نيشانه‌ى خه‌مۆكيان هه‌يه‌ كاريگه‌ري باشي هه‌يه‌ له‌پرۆسه‌ى چاكبونه‌وه‌.

 

بابەتی هاوشێوە