په‌شێوى فشاري كورت خايه‌ن

Acute stress disorder

د.ئه‌فرام محمدحسن

پسپۆري نه‌خۆشي ده‌رونى و راوێژكاري خێزانى و په‌روه‌رده‌يي

2/2

ده‌سنيشانكردن:

به‌پێي مانوه‌ڵي ده‌سنيشانكردن و ئاماركردنى نه‌خۆشييه‌ ده‌رونيه‌كان چاپي پێنجه‌م كاتێك ده‌توانرێت به‌كه‌سێك بوترێت ئه‌م نه‌خۆشييه‌ى هه‌يه‌ كه‌:

  • به‌ره‌وڕووبوونه‌وه‌ى ئه‌گه‌ري مردنى راسته‌قينه‌، يان هه‌ره‌شه‌كردن به‌مردن، برينداري ترسناك، توندوتيژى جه‌سته‌يي له‌رێي يه‌كێك يان زياتر له‌م رێگايانه‌ى خواره‌وه‌:
  • به‌ره‌ورووبونه‌وه‌ى راسته‌وخۆي ڕووداوى مه‌ترسيدار.
  • بينينى ڕوودارو كاتێك به‌سه‌ر كه‌سانى تردا دێت.
  • زانينى ڕوودانى ڕووداوى مه‌ترسيدار به‌سه‌ر يه‌كێك له‌ ئه‌ندامانى خێزان يان هاورێ نزيكه‌كان، له‌ حاڵه‌تى مردنى راسته‌قينه‌ يان هه‌ره‌شه‌كردن به‌ مردن له‌ يه‌كێك له‌ ئه‌ندامانى خێزان يان هاورێ نزيكه‌كان ڕووداوه‌كه‌ ده‌بێت توندبێت يان چاوه‌رواننه‌كراوبێت.
  • به‌ره‌ورووبوونه‌وه‌ى چه‌ندباره‌ يان به‌ره‌وڕووبونه‌وه‌ى توند بۆ ناوه‌رۆكى ناخۆشي ڕووداوه‌كان (يه‌كه‌مين كه‌سانێك كه‌پاشماوه‌ى جه‌سته‌يي مرۆڤ كۆده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌فسه‌رانى پۆليس كه‌به‌شێوه‌يه‌كى چه‌ندباره‌ ناوه‌رۆكى دوورودرێژي ده‌ستدرێژي له‌سه‌ر مندالأ ده‌بيستن).

تێبينى: پێوه‌ري خاڵى يه‌كه‌م، برگه‌ى چواره‌م، ئه‌و كه‌سانه‌ ناگرێته‌وه‌ كه‌به‌هۆي هۆكانى ڕاگه‌ياندن، ته‌له‌فزيۆن، فليم، وێنه‌، ڕووداوى ترسناك ده‌بينن ته‌نها له‌و كاتانه‌دا نه‌بێت كه‌ديمه‌نه‌كه‌ په‌يوه‌نداربێت به‌ پيشه‌كه‌يانه‌وه‌.

  • بوونى نۆ يان (زياتر) نيشانه‌ له‌م پێنج به‌شه‌ي خواره‌وه‌:

يه‌كه‌م: نيشانه‌ى هێرشبه‌ر:

  • بيره‌وه‌ري ناخۆش و به‌ئازاري چه‌ندباره‌ به‌بێ ويستى تاك سه‌باره‌ت به‌ ڕووداوه‌كه‌.

تێبينى: له‌ منداڵى شه‌ش سالأ و به‌ره‌وژوور ڕه‌نگه‌ ده‌ربڕين له‌ ڕێگاى ياريكردنى چه‌ندباره‌وه‌ بێت به‌ بابه‌تى يان به‌شێك له‌ بابه‌تى ڕووداوه‌كه‌.

  • خه‌ونى ناخۆشي چه‌ندباره‌ كه‌په‌يوه‌نداره‌ به‌ ڕووداوه‌كه‌وه‌.

تێبينى: له‌ منداڵدا ده‌شێت خه‌ونى ناخۆشي بێ ناوه‌رۆك بێت.

  • فلاش باك، تاك وا ڕه‌فتار ده‌كات وه‌كو ئه‌وى ڕووداوه‌كه‌ ڕوويدابێته‌وه‌.
  • نائومێدبوونى ده‌روونى توند بۆ ماوه‌يه‌كى درێژ كاتێك به‌ره‌ورووى ووروژاندنى ناوه‌كى يان ده‌ره‌كى ده‌بێته‌وه‌ كه‌په‌يوه‌نداره‌به‌ ڕووداوه‌كه‌وه‌.

دووه‌م:مه‌زاجى نه‌رێنى:

  • نه‌توانينى ده‌ربڕينى هه‌ستى ئه‌رێنى (گه‌شبينيانه‌) به‌ شێوه‌يه‌كى به‌رده‌وام.(ده‌ربڕينى خۆشي و شادى، يان هه‌ستى خۆشه‌ويستى)

سێيه‌م: نيشانه‌ى جياكاري:

  • هه‌ستكردنى به‌ گۆڕانى خود يان ژينگه‌ (بينينى خود له‌ روانگه‌يه‌كى تره‌وه‌، هه‌ستكردن به‌ بێهۆشي، خاوبوونه‌وه‌ى كات).
  • نه‌توانينى به‌بيرهاتنه‌وه‌ى به‌شێكى گرنگى ڕووداوه‌كه‌.(ده‌بێت به‌هۆي به‌ركه‌وتنى سه‌ر يان ئه‌لكحول يان ماده‌ى هۆشبه‌ره‌وه‌ نه‌بێت).

چواره‌م: نيشانه‌ى خۆبه‌دوورگرتن:

  • خۆبه‌دوورگرتن يان هه‌وڵدان بۆ به‌دووربوون له‌ يادگه‌ به‌ئازاره‌كان، بيره‌كان، هه‌سته‌كان كه‌په‌يوه‌ندارن به‌ ڕووداوه‌كه‌وه‌.
  • خۆبه‌دوورگرتن يان هه‌وڵدان بۆ به‌دووربوون له‌ هۆكاره‌ يادگه‌ ده‌ره‌كيه‌كان (كه‌سه‌كان، شوێنه‌كان، ئاخاوتنه‌كان، چالاكيه‌كان، كه‌ره‌سته‌كان) كه‌ده‌بێته‌ هۆي يادگه‌ى به‌ ئازار و بير و هه‌ستى به‌ئازارى په‌يوه‌ندار به‌ ڕووداوه‌كه‌.

پێنجه‌م: نيشانه‌ى ووروژاندن:

  • په‌شێوى نوستن، گرفت له‌ ده‌سپێكردنى نوستن، مانه‌وه‌ له‌ خه‌ودا، خه‌وى پچر پچر.
  • ڕه‌فتاري شپرزه‌يي و نه‌وبه‌ى توڕه‌يي (به‌بێ بێرێزيكردن يان به‌بێ بێزاركردنى ئاشكرا له‌لايه‌ن كه‌سانى تره‌وه‌) كه‌زۆرجار ده‌ريده‌برێت له‌ڕێگاي قسه‌كردن يان ئازاري جه‌سته‌يي به‌رانبه‌ر كه‌سانى تر يان كه‌ره‌سته‌كان.
  • به‌ئاگابوونى زياده‌رۆ.
  • كێشه‌ى ته‌ركيزكردن (هۆشپێدان).
  • وه‌لآمدانه‌وه‌ى زياده‌رۆ له‌كاتى بوونى وروژاندنى ده‌ره‌كى.
  • نيشانه‌كانى كۆمه‌ڵه‌ى دووه‌م لايه‌نى كه‌م (3 رۆژ بۆ مانگێك) ده‌خايه‌نێت.
  • ئه‌م نيشانانه‌ كاريگه‌ري ڕوونى ده‌بێت له‌سه‌ر لايه‌نى پيشه‌يي و كۆمه‌لآيه‌تى يان بواره‌ گرنگه‌كانى تري يان.
  • ئه‌م نيشانانه‌ به‌هۆي نه‌خۆشي جه‌سته‌يي يان ده‌رونى يان به‌كارهێنانى ئه‌لكحول و ماده‌ى هۆشبه‌ر يان به‌ركه‌وتنى كاسه‌ى سه‌ره‌وه‌ نه‌بێت.

 

چاره‌سه‌ر:

زياتر له‌رێگه‌يه‌ك هه‌يه‌ بۆ چاره‌سه‌ري فشاري ده‌رونى، به‌داخه‌وه‌ گه‌لێك له‌ئێمه‌ به‌هيچيان ئاشنا نين يان گرنگى و نرخيان نازانين. لێره‌دا ته‌نها هه‌ندێك له‌و رێگه‌ چاره‌ و رێنماييانه‌ باس ده‌كه‌ين كه‌تاك ده‌توانێت سودمه‌ند بێت لێيان و بواري پراكتيزه‌كردنى هه‌يه‌.

  • چاره‌سه‌ركردنى نيشانه‌كان: له‌ڕێگه‌ى به‌كارهێنانى ده‌رمان له‌ژێر چاودێري پزيشكدا چونكه‌ زۆربه‌ى ده‌رمانه‌كانى دژي دڵه‌راوكىَ ئه‌گه‌ري ئالوده‌بونيان هه‌يه‌ بۆيه‌ واباشه‌ ده‌رمانى دژه‌خه‌مۆكى به‌برێكى كه‌م به‌كاربهێنرێت. چاره‌سه‌ري هزري و ڕه‌فتاري بۆ زاڵبون به‌سه‌ر هه‌ندێك له‌نيشانه‌كان و توڕه‌بوندا.
  • دانانى پلانێك بۆ به‌ڕه‌نگاربونه‌وه‌ى فشار.
    • گۆرينى شێوازى بيركردنه‌وه‌ له‌نه‌گه‌تيڤه‌وه‌ بۆ پۆزه‌تيف وه‌ك ده‌زانين ئه‌وانه‌ى به‌نه‌رێنى ده‌رواننه‌ شته‌كان زياتر توشي فشار ده‌بن وه‌ك له‌وانه‌ى به‌ئه‌رێنى ده‌روانن، ئاسانترين نمونه‌ى ئه‌مه‌ش تێروانينه‌ بۆ په‌رداخێك كه‌نيوه‌ى ئاو بێت كه‌سي نه‌رێنى ده‌ڵێت نيوه‌ى به‌تاڵه‌و خه‌فه‌ت ده‌خوات به‌لآم ئه‌رێنى ده‌ڵێت نيوه‌ى ئاوه‌و شادمانه‌.
    • كاتێك هه‌ندێك ئه‌رك ده‌زانيت له‌سه‌روتواناى خۆته‌وه‌يه‌ مه‌چۆره‌ ژێر فشاري كه‌سانى تر و رووگير مه‌به‌ له‌وه‌ى داواى لێبوردن بكه‌ى كه‌ناتوانيت ئه‌م كاره‌ بكه‌ى به‌ڵكو بڕيارده‌ر به‌و له‌سه‌رو تواناى خۆته‌وه‌ كار مه‌گره‌ ئه‌ستۆ.
    • له‌كاتى بونى كێشه‌يه‌كدا هه‌وڵبده‌ له‌گه‌ڵ كه‌سه‌ نزيك و باوه‌ڕ پێكراوه‌كانتدا باسي بكه‌يت ئه‌گه‌ر كه‌س نه‌بوو ده‌توانيت به‌رامبه‌ر ئاوێنه‌ دانيشيت و بۆ خۆت بدوێيت يان به‌رامبه‌ر په‌يكه‌رێك يان په‌ره‌يه‌ك بێنه‌و ئه‌وه‌ى هه‌ستى پێده‌كه‌يت بينوسه‌، دڵنيابه‌ به‌و شێوازانه‌ برێك هێمن ده‌بيته‌وه‌ و فشاره‌كه‌ت روو له‌كه‌مى ده‌كات.
    • خۆ ڕاهێنان له‌سه‌ر هونه‌ري چاره‌سه‌ري فشار و كێشه‌ به‌وه‌ى پێنوس و په‌ڕه‌(كاغه‌ز) بێنيت و پێناسه‌ى كێشه‌كه‌ت بنوسه‌، هۆكاري كێشه‌كه‌، رێگه‌ چاره‌كانى كه‌له‌توانادايه‌، سودو مه‌ترسي هه‌ر رێگه‌يه‌ك پاشان له‌گه‌ڵ هاورێيه‌ك يان زياتر گفتوگۆ بكه‌ سه‌باره‌ت به‌و شتانه‌ تاكو بزانيت كام رێگه‌يان باشترينه‌.
    • رێكخستنى كاره‌كان و شمه‌كه‌كان برێكى زۆر كاتت بۆ ده‌گه‌رێته‌وه‌ و فشارت كه‌متر ده‌بێت له‌چاو ئه‌و كه‌سانه‌ى كاتێكى زۆر ده‌كوژن به‌گه‌ران به‌دواى فايلێكدا.
    • با هيواكانت سنورداربن و خه‌ياڵى نه‌بن و ئه‌گه‌ري جێبه‌جێ كردنيان هه‌بێت.
    • خشته‌ى دروست دابنێ بۆ كاره‌كانت له‌گرنگه‌وه‌ بۆ كه‌متر گرنگ و پاشان بۆ كاره‌ ساده‌كان.
    • گۆرينى شێوازى ژيان:
      • په‌يره‌وى كردنى سستمێكى خواردنى دروست كه‌هاوسه‌نگى خۆراكى ڕاگرێت.
      • وه‌رزشكردن به‌شێوه‌يه‌كى دروست ئه‌و وه‌رزشه‌ى له‌گه‌ڵ ته‌مه‌ن و تواناتدا ده‌گونجێت.
      • شێلان به‌تايبه‌تى شان و مل. (به‌لآم به‌ ئاراسته‌ى ماسولكه‌كان و به‌شێوازى زانستى دروست).
      • وه‌رگرتنى حه‌مامى گه‌رم چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆي خاوبونه‌وه‌ به‌تايبه‌تى ئه‌و حه‌مامانه‌ى كه‌ئاوگره‌ى (بانو)ى هه‌يه‌.
      • چێژوه‌رگرتن له‌چالاكى تر نوێژكردن، مۆسيقا، خوێندنه‌وه‌.
      • وه‌رگرتنى بري پێويست له‌نوستن به‌پێي ته‌مه‌ن كه‌نزيكه‌ى (7-8) كاژێره‌.
      • راهاتن له‌سه‌ر هونه‌ري خۆخاوكردنه‌وه‌ كه‌گرنگيه‌كى گه‌وره‌ي هه‌يه‌ له‌كه‌مكردنه‌وه‌ى فشار. له‌ڕێگه‌ى هه‌ناسه‌ى قوڵه‌وه‌ يان جه‌لسه‌ى خه‌يالأ به‌وه‌ى ژينگه‌يه‌كى ئارام و خۆش بۆ خۆت بسازێنيت بۆ چه‌ند كاژێرێك يان چه‌ند خوله‌كێك ڕۆژانه‌ له‌و كه‌شه‌دا بژيت كه‌س ناتوانێت سنوري خه‌ونه‌كانت دياري بكات و هيچ رێگرێكى ئابوري و كۆمه‌لآيه‌تى نيه‌ بۆ ئه‌و حاڵه‌ته‌.
      • وه‌رگرتنى مۆله‌ت مانگانه‌ يان كۆكردنه‌وه‌ى ڕۆژه‌كانى مۆله‌ت له‌كۆتايي ساڵدا و گه‌شتكردن يان به‌سه‌ربردنى كات دوور له‌جه‌نجاڵى كار.
      • بيرت نه‌چێت گه‌شبينى سه‌ره‌تاى ره‌وينه‌وه‌ى هه‌موو فشاره‌كانه‌.

بابەتی هاوشێوە