وه‌سواسي (عه‌مه‌لى)

Obsessive compulsive disorder

د.ئه‌فرام محمد حسن

پسپۆري نه‌خۆشي ده‌رونى و راوێژكاري خێزانى و په‌روه‌رده‌يي

2/3

ده‌سنيشانكردن:

به‌پێ مانوه‌ڵي ده‌سنيشانكردن و ئاماركردنى نه‌خۆشيه‌ ده‌رونيه‌كان چاپي پێنجه‌م ده‌بێت تاك ئه‌م تايبه‌تايبه‌تمه‌نديانه‌ى هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ى بڵێن وه‌سواسي هه‌يه‌:

  • بوونى وه‌سواس يان ڕه‌فتاري سه‌پێنراو يان هه‌ردووكيان.

بير يان پاڵنه‌ر يان وێنه‌ى چه‌ندباره‌ و جێگير، كه‌نه‌خوازراوو هێرشبه‌ره‌، لاى زۆربه‌ى تاكه‌كان دڵه‌ڕاوكێ و بيزاري ئاشكرا دروست ده‌كات.

نه‌خۆش هه‌وڵده‌دات پشتگوێي بخات يان زاڵبێت به‌سه‌ريدا يان بيگۆرێت بۆ بير و ڕه‌فتاري تر (يان ڕه‌فتاري سه‌پێنراو بكات)

ڕه‌فتاري سه‌پێنراو ده‌بێت ئه‌م دوو تايبه‌تمه‌ندييه‌ى هه‌بێت:

  • ڕه‌فتاري چه‌ندباره‌ (شۆردنى ده‌سته‌كان، رێكخستن، دڵنيابونه‌وه‌) يان ڕه‌فتاري هزري (نوێژكردن، ژماردن، چه‌ندباره‌كردنه‌وه‌ى ووشه‌ به‌ بێده‌نگى) كه‌تاك هه‌ست ده‌كات ده‌بێت بيكات وه‌ك وه‌لآمدانه‌وه‌يه‌ك بۆ وه‌سواسيه‌كه‌ى.
  • ئامانجى ئه‌م ڕه‌فتارو كرداره‌ هزريانه‌ بۆ ڕێگرتن يان كه‌مكردنه‌وه‌ى دڵه‌ڕاوكێي و نائومێديه‌، يان ڕێگرتنه‌ له‌ ڕووداوێكى يان كاره‌ساتێكى ناخۆش، ئه‌م ڕه‌فتارو كرداره‌ هزريانه‌ راڤه‌يه‌كى دروستى نيه‌ بۆ ڕێگرتن يان زياده‌رۆيي تێدايه‌.
  • ئه‌م وه‌سواس و ڕه‌فتاره‌ سه‌پێنراوانه‌ كات ده‌گرێت (لايه‌نى كه‌م رۆژانه‌ ماوه‌ى يه‌ك كاژێر) يان ده‌بێته‌ هۆي نائومێدى و لاوازى تواناى كۆمه‌لآيه‌تى و پيشه‌يي يان بواره‌ گرنگه‌كانى تري ژيان.
    1. هۆكاري ئه‌م نيشانانه‌ به‌هۆي به‌كارهێنانى ده‌رمان يان مژاد يان نه‌خۆشي تره‌وه‌ نيه‌.
    2. ئه‌م نيشانانه‌ باشتر راڤه‌ ناكرێت به‌ نه‌خۆشييه‌كى ده‌رونى تر (دله‌راوكێي توند، بايه‌خدان به‌ روخسار، په‌شێوى ناته‌واوى شێوه‌ى جه‌سته‌،….

پۆڵێنكردن:

  • وه‌سواسي و خودبينيى: تاك له‌و باوه‌ڕه‌دايه‌ ئه‌م بيرو كرداره‌ سه‌پێنراوانه‌ هه‌ڵه‌يه‌ يان ڕه‌نگه‌ ڕاست نه‌بێت.
  • وه‌سواسي له‌گه‌ڵ خودبينى لاواز: تاك له‌و باوه‌ڕه‌دايه‌ ئه‌م بيرو ڕه‌فتاره‌ سه‌پێنراوانه‌ ئه‌گه‌ري ڕاستى زياتره‌.
  • وه‌سواسي له‌گه‌ڵ نه‌بوونى خودبينى: تاك له‌و باوه‌ڕه‌دايه‌ ئه‌م بيرو ڕه‌فتاره‌ سه‌پێنراوانه‌ ڕاست و دروسته‌.

هۆكاري ئه‌م حاڵه‌ته‌:

  • بۆماوه‌: به‌لآم نه‌ك به‌و مانايه‌ي ئه‌گه‌ر باوان ئه‌م حاڵه‌ته‌يان هه‌بوو منداڵه‌كانيان توش ده‌بن به‌ڵكو له‌و تێروانينه‌وه‌ كه‌ئه‌گه‌ري توشبوون زياد ده‌كات بۆ (3%-7%).

دوانه‌ى يه‌ك هێلكه‌ (50% – 80%) و دووانه‌ى دوو هێلكه‌ له‌ (25%).

  • په‌روه‌رده‌كردن: په‌روه‌ده‌كردني منداڵ له‌سه‌رشێوازێكي تايبه‌ت به‌تايبه‌تي له‌لايه‌ن دايكي واسواسه‌وه‌ واده‌كات ئه‌گه‌ري توشبوون زياتر بێت.
  • ئاستي سيرۆتۆنين: دابه‌زينى ئاستى سيرۆتۆنين له‌مێشكدا ده‌بێته‌ هۆي سه‌رهه‌ڵداني ئه‌م حاڵه‌ته‌ بۆيه‌ له‌چاره‌سه‌ردا پشت به‌و ده‌رمانانه‌ ده‌به‌سترێت كه‌ئاستي ئه‌م ماده‌يه‌ له‌مێشكدا زياد ده‌كه‌ن.

زۆر گرنگه‌ بۆ پزيشك كه‌ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ته‌نگژه‌ي دڵه‌ڕاوكێي گشتي و خه‌مۆكي و سكيتزۆفرينيا جيابكاته‌وه‌ سه‌ره‌ڕاى دڵنيابوون له‌نه‌بووني نه‌خۆشي جه‌سته‌يي.

چاره‌سه‌ر:

  • هه‌وڵدان بۆ چاره‌سه‌ركردني هه‌ر نه‌خۆشييه‌ك كه‌هاوشان بێت له‌گه‌ڵيدا وه‌كو خه‌مۆكي.
  • روونكردنه‌وه‌ي هۆكار و نيشانه‌كاني نه‌خۆشييه‌كه‌ بۆ تاك وخێزانه‌كه‌ي كه‌ئه‌م حاڵه‌ته‌ جێي ترس نيه‌ و چاره‌سه‌ر ده‌بێت.
  • به‌كارهێناني ده‌رماني دژه‌ دڵه‌ڕاوكێ بۆ ماوه‌يه‌كي كورت ئه‌گه‌ر پێويستي كرد. له‌ژێر فشاري نه‌خۆش يان كه‌سوكاري نه‌خۆش بۆ ماوه‌ى زياتر له‌پێويست به‌كار نه‌هێنرێت چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆي ئالوده‌بوون.
  • په‌يڕه‌وي كردني ڕاهێنانه‌كاني خۆ خاوكردنه‌وه‌ و تێفروسماندن (ايحا ْ) به‌خود تاكو زاڵبيت به‌سه‌ر ئه‌و بيرانه‌دا.
  • په‌يڕه‌وي كردني رێنماييه‌كاني چاره‌سازي ده‌روني و پزيشكي ده‌روني كه‌ده‌درێت به‌تاك له‌كاتي دانيشتنه‌كاني چاره‌سه‌ري ده‌رونيدا. بۆ نمونه‌ ئه‌گه‌ر نه‌خۆش زۆر ده‌ستى ده‌شوات يان كه‌كارێك ده‌كات ده‌بێت چه‌ند جارێك دووباره‌ى بكاته‌وه‌ تا دڵنيابێت ده‌توانرێت له‌ڕێگه‌ى خشته‌يه‌كه‌وه‌ ژماره‌ى جاره‌كان وورده‌ وورده‌ كه‌م بكرێته‌وه‌ بۆ نمونه‌ ئه‌گه‌ر (10) جار بێت هه‌وڵده‌درێت هه‌ر هه‌فته‌ى جارێك كه‌مبكرێته‌وه‌ يان ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌ى چه‌ند كاژێرێك خۆي ده‌شوات ده‌توانێت هه‌ر هه‌فته‌ى (15) خوله‌ك له‌ماوه‌ى خۆ شتنه‌كه‌ى كه‌م بكاته‌وه‌ تا ده‌گاته‌ ئاستى ئاسايي يان نزيكه‌و ئاسايي. ئه‌گه‌ر گومانى له‌شته‌كان هه‌بوو كه‌پيسن يان نه‌ي ده‌توانى ده‌ستكاري شته‌كان بكات له‌و بۆچونه‌ى كه‌پيسن ئه‌وه‌ ريزبه‌ندى شته‌كان ده‌كرێت و داوا له‌كه‌سه‌كه‌ ده‌كرێت به‌پێي تونديان ريزبه‌نديان بكات و هێدى هێدى هه‌ولأ ده‌درێت زاڵبوون به‌سه‌ر حاڵه‌ته‌كاندا روبدات و واباشه‌ چاره‌سازى ده‌رونى خۆي ئاماده‌بێت له‌كاتى ڕاهێنانه‌كاندا.
  • به‌كارهێناني ده‌رمانه‌كان به‌بري پێويست و بۆ ماوه‌ى دياريكراو كه‌له‌لايه‌ن پزيشكه‌وه‌ دياري ده‌كرێت به‌كاربهێنرێت، له‌زۆربه‌ى حاڵه‌ته‌كاندا (16 – 24) هه‌فته‌يه‌ ئه‌گه‌ر پێويستى كرد بۆ ماوه‌يه‌كى درێژتريش به‌كارده‌هێنرێت چونكه‌ نابێته‌ هۆي ئالووده‌بوون.
  • گرنگترين ده‌رمان كه‌به‌كارده‌هێنرێت ده‌رمانه‌كانى دژه‌خه‌مۆكي به‌تايبه‌تى ئه‌و گروپه‌يان كه‌تايبه‌تمه‌نده‌ به‌كه‌مكردنه‌وه‌ى گه‌ڕاندنه‌وه‌ي ماده‌ي سيرۆتۆنين بۆ ده‌ماره‌خانه‌كان به‌مه‌ش ئاستي سيرۆتۆنين به‌رزده‌بێته‌وه‌. نمونه‌ى ئه‌م گروپه‌ش وه‌ك فلوكستين و سێرترالين و پارۆكستين و سيتالۆپرام و ئيسيتالۆپرام….. هتد.

 

 

 

ئاينده‌ي تاك:

دوو له‌سێي حاڵه‌ته‌كان له‌ماوه‌ي كه‌متر له‌ساڵێدا چاك ده‌بنه‌وه‌ به‌به‌كارهێناني ده‌رماني پێويست و ئه‌واني تر (يه‌ك له‌سێ) حاڵه‌ته‌كايان چاك ده‌بێت به‌لآم ناوبه‌ناو نيشانه‌كانيان سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌ و پێويستيان به‌رێنمايي و چاره‌سه‌ري درێژخايه‌ن ده‌بێت.

له‌ (20 %-30%) به‌ته‌واوى چاك ده‌بنه‌وه‌.

له‌ (40%-50%) چاكبونه‌وه‌يه‌كى مامناوه‌ند.

له‌ (20%-40%) ده‌بێته‌ حاڵه‌تێكى درێژخايه‌ن.

ئه‌و هۆكارانه‌ى ئاينده‌ى تاك خراپ ده‌كه‌ن:

  • بوونى وه‌سواسي كرداري.
  • له‌منداڵيه‌وه‌ يان له‌سه‌ره‌تايي هه‌رزه‌كاريه‌وه‌ ده‌ست پێبكات.
  • ماوه‌يه‌كى زۆر بخايه‌نێت.
  • هاوشان بێت له‌گه‌ڵ خه‌مۆكي.
  • وه‌سواسيه‌ كرداريه‌كه‌ي بازاڕي بێت واته‌ په‌يوه‌ندى نه‌بێت به‌جۆري وه‌سواسيه‌ فكريه‌كه‌وه‌.
  • بونى وه‌هم.

بابەتی هاوشێوە